جمع‌بندی مباحث دستگاه گوارش ـ بخش اول
۱. لایهٔ مخاطی و ساختمان دیوارهٔ لولهٔ گوارش
لایهٔ مخاطی (Mucosa) لایه‌ای در سطح داخلی لولهٔ گوارش است که در حفاظت از این سطح نقش دارد. نکتهٔ مهم این است که مخاط تنها یک بافت پوششی ساده نیست، بلکه ساختاری متشکل از چند بخش دارد.
بافت پوششی + لایهٔ زمینه‌ای مخاط (Lamina propria) + ماهیچهٔ مخاطی (Muscularis mucosae)
بافت پوششی
- دهان و مری: سنگفرشی چندلایه
- معده و روده: استوانه‌ای تک‌لایه
- بخش انتهایی دستگاه گوارش: سنگفرشی چندلایه
لایهٔ زمینه‌ای مخاط (Lamina propria)
در زیر بافت پوششی قرار دارد و عمدتاً از بافت همبند سست تشکیل شده است. در آن می‌توان رگ‌های خونی، رگ‌های لنفی، یاخته‌های دفاعی و غده‌ها را مشاهده کرد.
ماهیچهٔ مخاطی (Muscularis mucosae)
در بخش عمقی مخاط قرار دارد و از بافت ماهیچه‌ای صاف تشکیل شده است. انقباض آن موجب حرکت‌های موضعی مخاط می‌شود.
۲. تفاوت موسین، مادهٔ مخاطی و لایهٔ مخاطی
| اصطلاح | مفهوم |
|---|---|
| موسین (Mucin) | ماده‌ای است که توسط برخی یاخته‌ها ترشح می‌شود. |
| مادهٔ مخاطی / موکوس (Mucus) | مادهٔ حفاظتی حاصل از ترشحات مخاطی، به‌ویژه موسین. |
| لایهٔ مخاطی (Mucosa) | یک ساختار بافتی از دیوارهٔ لولهٔ گوارش است. |
۳. حفره‌ها و غده‌های معدی
در مخاط معده فرورفتگی‌هایی ایجاد می‌شود که حفره‌های معدی را تشکیل می‌دهند و در عمق به غده‌های معدی مربوط می‌شوند.
بخش حفره‌ای
در بخش حفره‌ای، یاخته‌های پوشش سطحی قرار دارند که موسین ترشح می‌کنند.
بخش غده‌ای
| نوع یاخته | ترشح / نقش |
|---|---|
| یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مادهٔ مخاطی | موسین |
| یاخته‌های اصلی (Chief cells) | پپسینوژن؛ در دورهٔ نوزادی رنین (کیموسین) نیز |
| یاخته‌های کناری (Parietal cells) | اسید کلریدریک (HCl) و فاکتور داخلی معده |
| یاخته‌های درون‌ریز (Endocrine cells) | ترشحات هورمونی را وارد خون می‌کنند؛ گاسترین از مهم‌ترین موارد مرتبط با معده است. |
فاکتور داخلی معده برای جذب ویتامین B12 ضروری است.
۴. نکات قابل استخراج از شکل حفره‌ها و غده‌های معدی
- تعداد: یاخته‌های اصلی فراوان‌ترین یاخته‌های بخش غده‌ای هستند و پس از آن یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مادهٔ مخاطی قرار می‌گیرند؛ یاخته‌های کناری و اندوکرین کم‌تعدادترند.
- اندازه: یاخته‌های کناری نسبتاً بزرگ‌تر هستند.
- موقعیت: در شکل، محل قرارگیری انواع یاخته‌ها نیز قابل توجه است؛ یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مادهٔ مخاطی دورتر از پیلور، یاخته‌های اصلی نزدیک‌تر به پیلور و یاخته‌های اندوکرین در مجاورت پیلور نشان داده می‌شوند.
جهت ورود ترشحات
یاخته‌های برون‌ریز غدهٔ معدی، یعنی یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مادهٔ مخاطی، اصلی و کناری، ترشحات خود را به فضای داخلی غده آزاد می‌کنند و در نهایت این مواد وارد حفرهٔ معده می‌شوند. یاخته‌های اندوکرین ترشحات هورمونی خود را وارد خون می‌کنند.
۵. هورمون گاسترین
گاسترین توسط یاخته‌های اندوکرین معده ترشح می‌شود و وارد خون می‌گردد.
اثرهای مهم گاسترین
- تحریک فعالیت ترشحی معده
- افزایش ترشح اسید کلریدریک؛ با اثر مستقیم و غیرمستقیم بر یاخته‌های کناری
- اثر بر یاخته‌های اصلی و افزایش ترشح پپسینوژن
- کمک به تنظیم فعالیت و حرکات معده
۶. ماهیچهٔ مخاطی و تفاوت آن با لایهٔ ماهیچه‌ای اصلی
ماهیچهٔ مخاطی بخشی از خودِ لایهٔ مخاطی است و با لایهٔ ماهیچه‌ای اصلی دیوارهٔ لولهٔ گوارش تفاوت دارد.
خود مخاط نیز از:
ماهیچهٔ مخاطی
- از ماهیچهٔ صاف تشکیل شده است.
- در عمق مخاط قرار دارد.
- انقباض آن باعث حرکت‌های موضعی مخاط می‌شود.
- در رودهٔ باریک، رشته‌هایی از آن می‌توانند وارد پرزها شوند و در حرکت و تغییر شکل پرزها نقش داشته باشند.
لایهٔ ماهیچه‌ای اصلی
معمولاً از دو لایهٔ ماهیچهٔ حلقوی و ماهیچهٔ طولی تشکیل می‌شود و در حرکات اصلی مانند حرکت کرمی و قطعه‌قطعه‌کننده نقش دارد.
۷. حرکت کرمی
حرکت کرمی حرکتی موجی در دیوارهٔ لولهٔ گوارش است که محتویات را به سمت جلو می‌راند و می‌تواند در مخلوط کردن محتویات نیز نقش داشته باشد.
مثال مهم: معده
در معده، حرکت کرمی محتویات را به سمت پیلور می‌راند. هنگامی که پیلور بسته است، برخورد محتویات با آن موجب برگشت محتویات و افزایش اختلاط آن‌ها می‌شود.
محل وقوع
حرکت کرمی در تمام طول لولهٔ گوارش دیده می‌شود؛ شدت و الگوی آن در همهٔ بخش‌ها یکسان نیست.
۸. حرکت قطعه‌قطعه‌کننده
حرکت قطعه‌قطعه‌کننده در روده دیده می‌شود و با انقباض‌های موضعی، محتویات را در بخش‌های مختلف روده جابه‌جا و مخلوط می‌کند.
نقش اصلی آن مخلوط کردن محتویات و افزایش تماس آن‌ها با شیره‌های گوارشی، دیوارهٔ روده و سطح جذب است.
| ویژگی | حرکت کرمی | حرکت قطعه‌قطعه‌کننده |
|---|---|---|
| محل وقوع | در طول لولهٔ گوارش | روده |
| پیش‌راندن محتویات | نقش مهم دارد | نقش اصلی نیست |
| مخلوط کردن | می‌تواند داشته باشد | نقش اصلی |
| نوع حرکت | موجی و پیش‌رونده | انقباض‌های موضعی |
۹. شبکهٔ یاخته‌ای عصبی روده‌ای
شبکهٔ یاخته‌ای عصبی روده‌ای از مری تا مخرج ادامه دارد؛ بنابراین با وجود نام «روده‌ای»، فقط در روده وجود ندارد.
| شبکه | محل | ارتباط مهم |
|---|---|---|
| مایسنر (Meissner) | زیرمخاط | تنظیم فعالیت‌های مرتبط با مخاط و ترشحات |
| آئورباخ (Auerbach) | بین ماهیچه‌های حلقوی و طولی | تنظیم حرکات لولهٔ گوارش |
۱۰. بلع
در بلع باید سه مفهوم متفاوت را از یکدیگر جدا کرد:
| پرسش | پاسخ |
|---|---|
| فرایند بلع از کجا آغاز می‌شود؟ | دهان |
| مرحلهٔ ارادی بلع کجاست؟ | دهان |
| انعکاس بلع از کجا آغاز می‌شود؟ | حلق |
| مرکز تنظیم و هماهنگی بخش غیرارادی بلع | بصل‌النخاع |
جمع‌بندی
| مبحث | نکتهٔ اصلی |
|---|---|
| مخاط | از بافت پوششی، لایهٔ زمینه‌ای مخاط و ماهیچهٔ مخاطی تشکیل شده است. |
| موسین، مادهٔ مخاطی و مخاط | موسین یک مادهٔ ترشحی است؛ مادهٔ مخاطی حاصل آن است و مخاط یک لایهٔ ساختمانی از دیوارهٔ لولهٔ گوارش است. |
| غده‌های معدی | دارای یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ موکوس، یاخته‌های اصلی، یاخته‌های کناری و یاخته‌های درون‌ریز هستند. |
| یاخته‌های اصلی | پپسینوژن ترشح می‌کنند. |
| یاخته‌های کناری | اسید کلریدریک و عامل داخلی را ترشح می‌کنند. |
| یاخته‌های درون‌ریز | ترشحات خود، از جمله گاسترین، را وارد خون می‌کنند. |
| گاسترین | با افزایش فعالیت یاخته‌های کناری و اصلی، ترشح HCl و پپسینوژن را افزایش می‌دهد. |
| ماهیچهٔ مخاطی | بخشی از مخاط و از نوع ماهیچهٔ صاف است؛ حرکت‌های موضعی مخاط را ایجاد می‌کند و در رودهٔ باریک در حرکت و تغییر شکل پرزها نقش دارد. |
| لایهٔ ماهیچه‌ای اصلی | معمولاً شامل ماهیچه‌های حلقوی و طولی است و در حرکات کرمی و قطعه‌قطعه‌کننده نقش دارد. |
| شبکهٔ مایسنر | در زیرمخاط قرار دارد. |
| شبکهٔ آئورباخ | بین لایه‌های ماهیچه‌ای حلقوی و طولی قرار دارد و با تنظیم حرکات گوارشی ارتباط دارد. |
| حرکت کرمی | حرکتی موجی و پیش‌رونده است و در پیش‌راندن محتویات نقش مهمی دارد. |
| حرکت قطعه‌قطعه‌کننده | در روده دیده می‌شود و نقش اصلی آن مخلوط کردن محتویات و افزایش تماس با سطح جذب است. |
| بلع | از دهان آغاز می‌شود؛ انعکاس بلع در حلق آغاز می‌شود و بخش غیرارادی آن با بصل‌النخاع هماهنگ می‌شود. |
